پرواز را با پرواز آغاز نمی­کنند…

دكتر حيدرعلي هومن _بنیان‌گذار علم نوین روان­سنجی ایران_ در دوم مهرماه هزار و سيصد و يازده در خانواده‌اي مذهبي و اهل علم در شهر شيراز چشم به جهان گشود. تحصيلات خود در سطح ابتدايي و دبيرستان را با موفقيت و اغلب با رتبه اول در سطح استان فارس به پايان رساند. ايشان در سال ۱۳۳۲ ازدواج کردند که این زندگی مشترک ۵۹ سال به طول انجامید. ثمرة این ازدواج ۵ فرزند به نام­های آقایان عباس هومن (پژوهشگر برگزيده و عضو هيأت علمي دانشگاه خوارزمي)، علی هومن (رئيس سابق دانشکدة هنر و معماري دانشگاه آزاد اسلامي و در حال حاضر مشاور باليني و درمانگر و مربي شغلي و حرفه‌اي ونكوور غربي كانادا) و خانم­ها سيما هومن ( فوق ديپلم)، سهيلا هومن( ليسانس معماري) و ميترا هومن( ليسانس كامپيوتر- تحليل‌گر سيستم) می­باشد که هر یک به نوعی در حال خدمت به جامعه علمی می­باشند.

دکتر هومن پس از گذران تحصيلات کارشناسی خود در دانشکده افسری، در طول سال­های ۱۳۴۷-۱۳۴۴ موفق به اخذ دو مدرک کارشناسی­ارشد در زمینه روان­سنجی از دانشسراي عالي و روان­شناسی تربیتی از دانشگاه تهران شدند. كار تدريس و پژوهش و هدايت صدها پايان نامه‌تحصیلی در دانشگاه­ها را عملاً از سال ۱۳۴۴ آغاز كردند كه تا ۴۷ سال بعد نیز ادامه يافت.

روند فعاليت و تأثیر ایشان در روان‌سنجي

  • تأسيس اولين مؤسسه تحقيقات و مطالعات روان‌سنجي

دکتر هومن با الهام از استادان بزرگ ايراني خود در دانشگاه تهران و مطالعه كتاب‌هاي مرتبط با روان سنجی، اولين مركز روان سنجي و سنجش هوش و استعداد ایران را در بخش كارگزيني و امور اداري نيروي زميني ارتش  با عنوان “سازمان تحقيقات علمي و روان­سنجي” تأسيس نمودند و  كار تدوين و اجراي تست­هاي هوش، استعداد و رغبت را در گروه داوطلبان ورود به ارتش (‌شامل افسران و درجه­داران) به­طريقي نظام‌مند نهادینه کردند كه تا سال‌ها بعد، حتي بدون حضور ايشان نيز ادامه يافته است. براي ارزيابي و قوت بخشيدن به فعاليت‌هاي علمي اين سازمان، ‌گاهي از نظرات استادان طراز اول رشته روان‌شناسي و متخصصان سنجش و اندازه‌گيري‌هاي روان‌شناختي از جمله آقايان دكتر عليمحمد كاردان، محمد نقي براهني، و سركار خانم دكتر زهره سرمد استفاده می­نمودند.

در يكي از سخنراني‌هايشان  اذعان نمودند که تشکيل سازمان تحقيقات روان­سنجي ارتش، زندگي­شان را بسيار متحول كرد. بيشتر اوقات براي به ثمر رساندن كارها تا پاسي از نيمه­شب را در همان مرکز کار مي­کردند. سازماني را که با ۳ نفر در حد شعبه پايه گذاري کرده بودند به ۶۵ نفر در حد حوزه رساندند و از بزرگترين سازمان‌هاي تحقيقاتي مملکت گرديد که در واقع این مرکز را می­توان به عنوان الگویی براي ساير مراکز تحقيقاتي کشور دانست.

  • استانداردسازي انواع تست‌ها و پرسشنامه‌هاي روان‌شناختي

ایشان كار تدوين، نظارت بر اجرا و استانداردسازي تست­هاي هوش در آزمون­هاي مراكز آموزش عالي و بعدها كنكور سراسري را انجام دادند و به دليل انگيزة قوي، تست‌ها، پرسشنامه‌ها، سياهه‌ها[۱]، و مقياس‌هاي درجه‌بندي[۲] زيادي را با هزينه شخصي از سازمان‌هاي ETS در انگليس و NFER در آمريكا خريداري و سپس در گروه‌هاي نمونه ايراني استاندارد كردند كه بسياري از آن‌ها بعد از ساليان زياد، پس از استاندارد­سازي مجدد، هنوز هم اجرا مي‌شوند. پرسشنامه ارجحيت شخصي ادواردز، پرسشنامه گوردون، چند وجهي مينه­سوتا، برون‌گرايي- درون‌گرايي آيزنك، انواع مختلف پرسشنامه‌هاي سنجش موضع يا مكان كنترل دروني- بيروني از این دسته موارد هستند.

بعد از پيروزي انقلاب اسلامي با هزینه شخصی براي كسب مدرك دكترا و فوق دكترا به آمريكا سفر كردند و طی سال­های ۱۹۷۹ الی ۱۹۸۴ در دانشگاه کلمبیا در شهر نیویورک به تحصیل علم در زمینه­های ذیل پرداختند:

  • کارشناسی ارشد رشته “زبان و ادبيات انگليسي” از Teachers College
  • دورة تكميلي کارشناسی ارشد (PHil) در رشته “روان شناسي تربيتي- اندازه‌گيري و ارزشيابي”
  • کارشناسی ارشد رشته “فلسفه” (Master of Philosophy)
  • دكتري رشته “اندازه‌گيري و ارزشيابي و آمار”
  • فوق دكتري پژوهش (post-Doctoral Research) در رشته “اندازه‌گيري و ارزشيابي” – در زمينه تحليل داده‌ها، آمار پيشرفته، تست سازي و برنامه‌نويسي كامپيوتر- زير نظر پروفسور Narvis Sontag
  • دكتري رشته “روان شناسي تربيتي- اندازه‌گيري و ارزشيابي”

در سال ۱۳۶۲ با وجود شرایط کاری بسیار مناسبی که در جامعه علمی آمریکا داشتند صرفا براي خدمت به جامعه علمي كشور خودشان، به ایران بازگشتند و با تلاشی مضاعف شروع به کار نمودند. از اهم فعالیت­های ایشان می­توان موارد زیر را نام برد

  •  رئيس سازمان تحقيقات علمي و روان­سنجي ارتش
  •  رئيس بخش پژوهش سازمان سنجش و آموزش کشور
  •  رئيس کمیته پژوهش انجمن اولياء و مربيان
  •  رئيس مركز پژوهش‌هاي مديريت در مرکز آموزش مديريت دولتي
  •  تدريس در دانشكده­ روان­شناسي و علوم تربيتي دانشگاه­های تهران، شهید بهشتی، علامه طباطبایی و آزاد اسلامی
  •  عضويت در هيأت علمي مركز آموزش مديريت دولتي
  •  عضويت در شوراي پژوهشي مؤسسه عالي پژوهش سازمان تأمين اجتماعي
  •  همكاري علمي-پژوهشي با ادارة آموزش هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران

سراسر زندگي پر بار وي، با پشتكار و شور و شوق فراوان صرف مطالعه، به روز رساني اطلاعات، ترجمه، تأليف، پژوهش و تدريس با استفاده از فن­آوري­هاي نو مي­شد. لحظه­اي از وقت خود را تلف نمي­كردند. گاه مطالبي را با اين اميد تدوين مي­كردند كه به قول وي، شايد بتواند براي جامعه پيشرو آينده و كساني كه يادگيري عميق را به يادگيري سطحي ترجيح مي‌دهند مفيد واقع شود. رقابت سازنده در رسيدن به درجات بالاي علمي را بسيار دوست داشتند و براي رقيبان علمي سرسخت خود، احترام بسيار زيادي قائل بودند. از نقد و ارزيابي علمي آثارشان به شدت لذت مي­بردند.

به هنگام خلق آثار تأليفي يا ترجمه‌اي خود، اگر متون كتاب براي نخستين بار در كشور ارائه مي‌شد يا  اگر احساس مي‌كردند مباحث آن براي مخاطبان تازگي دارد، قبل از مبادرت به چاپ فرم نهايي، متن دستنويس اوليه آن را در اختيار يك يا دو همكار دانشگاهي خبرة متخصص در حوزة مورد نظر يا زمينه‌هاي وابسته به آن قرار مي‌دادند و از آنان مي‌خواستند با ديدي انتقادي و بسيار صريح (بدون هرگونه چشم‌پوشي) به مباحث آن بنگرند و اشتباهات سهوي يا غير سهوي كوچك و بزرگ وي را مشخص نمايند. علاوه براين، پس ازبررسي مجدد و اعمال پيشنهادهاي درست همكاران متخصص خود، همين كار را به هنگام تدريس نيز در مورد دانشجويان خود انجام مي‌دادند و به آنان گوشزد مي‌كردند با ديدي انتقادي اشكالات ظاهري و معنايي محتوا و فرمول‌هاي كتاب را به وي منعكس نمايند. بدين ترتيب حاصل این­گونه بازخوردهای چند جانبه از مخاطبان اثر را، می­توان در ماندگاري آثار خلق شده و ارجاع بي‌شمار نويسندگان،  پژوهشگران و دانشجويان، به تألیفات ایشان و همچنین انتخاب سه کتابشان (شناخت روش علمي، تحليل داده هاي چندمتغيري و آمار استنباطي) به­عنوان کتاب برگزيده سال دید.

از تألیفات و ترجمه­های این استاد مسلم، می­توان به موارد زیر اشاره نمود

  •  اندازه‌گيري­هاي رواني و تربيتي و فن تهيه تست، با تجديد نظرهاي متعدد  ۱۳۵۴تا ۱۳۷۸
  •  پايه­هاي پژوهش در علوم رفتاري ۱۳۶۶ (‌چاپ اول)، ۱۳۷۱ (‌چاپ چهارم)
  •  رياضيات پايه آمار(با تجديد نظرهاي متعدد)  ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۴
  •  اندازه گيري­هاي رواني و تربيتي با تجديد نظر كلي ۱۳۸۱ ، ۱۳۸۲
  •  استنباط آماري در پژوهش رفتاري ۱۳۷۰ ، ۱۳۷۲، ۱۳۷۳‌، ۱۳۷۴ ، ۱۳۷۸
  •  شناخت روش علمي در علوم رفتاري (كتاب سال) ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۴ (‌چاپ نهم)
  •  آمار توصيفي در علوم رفتاري ۱۳۷۵
  •  زمينه ارزشيابي برنامه­هاي آموزشي ۱۳۷۵
  •  روش تهيه آزمون هوش: هوش­آزماي تهران _ استنفرد _ بينه (با همكاري دكتر غلامعلي افروز)
  • (‌برنده جايزه خوارزمي) ۱۳۷۵، ۱۳۷۸ ( چاپ هشتم)
  •  تحليل داده­هاي طبقه­اي و مدل­هاي خطي لگاريتمي ۱۳۷۷
  •  راهنماي تدوين گزارش پژوهشي، رساله و پايان­نامه تحصيلي ۱۳۷۸ ، ۱۳۸۴
  •  تحليل داده­هاي چند متغيري ۱۳۸۰ (‌كتاب سال) ۱۳۸۵
  •  اندازه گيري­هاي رواني و تربيتي (فن تهيه تست و پرسشنامه) ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۹(چاپ شانزدهم)
  •  تهيه و استاندارد ساختن مقياس سنجش رضايت شغلي كاركنان دولت ۱۳۸۱
  •  استنباط آماري در پژوهش رفتاري با تجديد نظر كلي ۱۳۸۳، ۱۳۸۴، ۱۳۸۷
  •  مدل­يابي معادلات ساختاري با كاربرد LISREL 1384، ۱۳۸۶
  •  ترجمه كتاب روان­سنجي كاربردي (نوشته ثرندايك، ۱۹۸۲) انتشارات دانشگاه تهران ۱۳۶۶، ۱۳۶۹، ۱۳۷۵
  •  ترجمه كتاب پايه­هاي تئوري سؤال – پاسخ (نوشته بيكر) (با همكاري دكتر علي عسگري) ۱۳۸۰
  •  راهنماي عملي پژوهش كيفي ۱۳۸۵
  •  شناخت روش علمي در علوم رفتاري با تجديد نظر كلي ۱۳۸۶
  •  راهنماي عملي فراتحليل ۱۳۸۷
  •  راهنماي عملي تدوين پايان­نامه تحصيلي ۱۳۸۸
  •  راهنماي تدوين  جدول­هاي آماري در پژوهش رفتاري (با همكاري دكتر علي عسگري) ۱۳۸۸
  •  تركيب پژوهش و فراتحليل ۱۳۹۱

دکتر هومن دست پروردة استادان بزرگي از دانشگاه تهران همچون دكتر علي اكبر سياسي، محمود صناعي، محمود هومن، يحيي مهدوي، عليمحمد كاردان،‌ مرتضي نصفت، مهندس احمد آرام و استادان به نام آمریکایی همچون هيز،‌ پدهازر، مونرو (آماردان)، فردل.كرلينگر (تئوري­پرداز بزرگ پژوهش علمي)، لرد، ثرندايك، ‌وانگاف (روان سنج)، ريچارد ولف (استاد ارزشيابي آموزشي) بودند و زکات علمشان را با پرورش استادان بسيار زيادي در دانشگاه‌هاي مختلف پرداخت کردند.

ایشان بواسطه شایستگی و خدمات ارزنده­شان همواره فردی ستودنی بودند و در زندگی پر ارزش­شان موفق به کسب افتخاراتی شدند که از این دست تقدیرها می­توان به موارد ذیل اشاره کرد.

  • دريافت جايزه جشنواره خوارزمي به مناسبت استاندارد ساختن هوش‌آزماي انفرادي استنفرد-بينه ۱۳۷۵، ۱۳۸۰
  • پژوهش تقدير شده با عنوان «تهيه و استاندارد ساختن مقياس سنجش رضايت شغلي كارمندان ايران» ۱۳۸۰
  • نكوداشت پنجاه سال خدمات بی­بدیل علمي-پژوهشي و بنيان­گذاري روان‌سنجي نوين در ايران، از سوي رئيس دانشكده روان­شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران (آقاي دكتر غلامعلي افروز) اسفند ۱۳۸۷
  • پژوهشگر برگزيده جشنواره ابوريحان
  • لوح تقدير به پاس خدمات علمي- پژوهشي و تدريس ايشان، از سوي اعضاي هيأت مديره انجمن روان‌شناسي ايران ۱۳۸۶
  • لوح تقدير به پاس خدمت در مؤسسه پژوهش تأمين اجتماعي، از سوي رئيس مؤسسه (آقاي دكتر محمد زماني) ۱۳۸۶
  • لوح تقدير به پاس خدمت در مركز بهسازي و آموزش منابع انساني هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران، از سوي معاون مدير عامل آموزشي و رئيس مركز
  • لوح تقدير به پاس خدمات علمي- پژوهشي و تدريس ايشان، از سوي رئيس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (آقاي دكتر عليرضا اعرافي)، وزارت علوم تحقيقات و فن­آوري اسفند ۱۳۸۷

دکتر هومن نیز همانند بسیاری از پژوهشگران و اندیشمندان، با سختي‌هاي بسیاری در کار و تحقيقات­شان مواجه بودند اما هیچ­گاه دست از تلاش برنداشتند و همواره موفق شدند تا تهدیدها را به فرصت تبدیل کنند. پاره­ای از این دشواری­ها و راهکارهای اتخاذ شده از طرف دکتر از این قرار بودند.

مشكلات و دشواري­هاي اجرائي پروژه‌هاي پژوهشي و روش‌هاي مقابله استاد با آن‌ها

در اثناي اجراي يكي از پژوهش‌هاي بسيار مهم در سال‌هاي دهه ۱۳۶۱، تغييراتي در سطح مديريت دانشكده ذيربط صورت گرفت كه نزديك بود به قطع ارتباط استاد با دانشكده و در نتيجه خاتمه زودتر از موعد پژوهش و به ثمر نرسيدن آن منجر شود. در شرايط بحراني خاصي كه براي آن طرح ايجاد شده بود، به علت قطع بودجه (عدم حمايت مالي) و عدم تأمين نيروي انساني و ابزارهاي موردنياز و بعضا”‌برخوردهاي غير مسئولانه و غير دوستانه (‌حتي پرخاشگرانه) براي ترك محل اختصاص يافته براي مديريت و هدايت فعاليت‌هاي علمي و محاسبات پروژه، عملا” ادامه كار ميسر نبود. تدبير مناسبي كه براي رفع اين تنگنا توسط استاد اتخاذ شد، استفاده از دانشجويان دانشگاه­هاي ديگر براي شركت در اين پروژه، از طريق انجام پايان­نامه تحصيلي در باب موضوع­هاي مرتبط و فعاليت­هاي مورد نياز بود. خوشبختانه دانشجويان نيز شرايط پيش آمده را درك نموده و نهايت همكاري را با استاد خود داشتند. بدين ترتيب در تعدادي از پروژه­هاي خرد، داده­هاي جمع آوري شده از مراحل ابتدايي كه از اجراي انفرادي روي اعضاء گروه نمونه حاصل شده بود، در اختيار دانشجويان قرار مي­گرفت و در واقع در روشي مشابه با «تحليل ثانويه»، مطالعه انجام مي‌شد. دشواري محاسبات و نبودن ابزارهاي لازم، مشكلات انجام كار را دو چندان مي كرد. بعضي از دانشجوياني كه عهده­دار اجراي اين پروژه­هاي خرد مرتبط با پروژه مادر بودند، در اثر كثرت فعاليت­هاي تعيين شده و وسواس علمي استاد خود دچار خستگي فراوان مي­شدند ولي با علاقه هرچه تمام­تر به وي در به ثمر رساندن طرح كمك مي­كردند.

مشكلات كمبود ابزار تحليل داده­ها و رفع آن‌ها از طريق برنامه­نويسي به زبان‌هاي كامپيوتري

در دوره­اي كه پروژه استاندارد­سازي هوش­آزماي انفرادي در دست اجرا بود، هنوز كامپيوترهاي شخصي وارد بازار نشده بود و براي انجام محاسبات سنگين و وقت گير مربوط به “‌نظريه سؤال پاسخ” (IRT)، ناگزير از ماشين حساب­هاي معمولي و مهندسي استفاده مي­شد. به تدريج كامپيوترهاي كوچك براي بازي كودكان و نوجوانان وارد بازار داخلي شد. يكي از كامپيوترهايي كه توسط اعضا‌ خانواده خريداري شد و توان انجام محاسبات رياضي و برنامه نويسي با زبان Basic وGW Basicرا داشت (به نامSpectrum )، مشكل انجام محاسبات طرح مذكور را حل كرد. برنامه­اي كه بدين منظور با همراهي فرزندان استاد نوشته شد، بعدها توسط ايشان به زبان ۴ Fortram 7 ,Fortran برگردانده شد و بارها در تجزيه تحليل سؤال تست­ها مورد استفاد قرار گرفت.

بي­توجهي كارفرمايان پژوهشي به مطالعات و پژوهش‌هاي بنيادي

یکی از دغدغه­های ذهنی استاد،  بي­توجهي كارفرمايان پژوهشي به مطالعات و پژوهش‌هاي بنيادي و آثار مخرب آن بود.

ایشان معتقد بودند که مطالعات مربوط به پژوهش کاربردي، بنا به تعريف، اثرات دراز مدت و عميق ندارند، زيرا هدف آنها تهيه جواب براي سؤالهاي جزئي و رسيدن به هدف‌هاي کوچک است. اگر پژوهشي داراي نتيجه جزئي باشد، فقط واقعيتي تأييد شده است، اما اگر پژوهشي داراي نتيجه کلي باشد يک قانون به دست آمده است؛ قانوني که کليت دارد و در همه زمانها و مکانها صادق است. هدف مطالعات بنيادي فهم پديده­هاي کلي انتزاعي و قابل استفاده در موارد و مسائل متنوع است.

کنش اساسي علم برقراري مجموعه­اي از قوانين کلي است که رفتار پيشامد­ها يا چيزهاي تجربي مورد توجه علم را بپوشاند و از اين راه ما را قادر سازد دانش خود را درباره پيشامد­هاي شناخته شده مجزا از يکديگر، با هم مرتبط سازيم و دربارة پيشامدهاي ناشناخته پيش­بيني­هاي معتبر به­عمل آوريم. در نهايت، مفيدترين و مطلوب­ترين روابط آن است که بيشترين ويژگي تعميم را داشته و به ديگر روابط موجود در تئوري در آميخته باشد. مفهوم کليت حائز اهميت است و پژوهشگر همواره بايد در جست­و­جوي تبيين‌هاي کلي باشد.

بايد بکوشيم تا در دانشگاه‌ها براي تجسس آزاد علمي، فضائي در حد اعلاي آن فراهم آوريم. در چنين شرايطي است که پژوهش عالي و خلاق انجام مي­گيرد. بايد از اعمالي که اين آزادي را به گونه مستقيم يا غير مستقيم محدود مي‌کند بپرهيزيم. يکي از مهم‌ترين موانع، تنگ ساختن فضاي تجسس آزاد، از طريق تقاضا براي انجام پژوهش­هاي صرفاً کاربردي است که منابع حمايت کننده آنها قول برطرف ساختن مشکلات را مي­دهند. بايد بين پژوهش­هاي کاربردي و بنيادي، يک تعادل منطقي ايجاد کنيم. امروز بر پژوهش کاربردي، زياد تأکيد مي­شود و پژوهش بنيادي مورد غفلت قرار گرفته است. نتيجه اين کار تأسف­آور خواهد بود زيرا پژوهش بنيادي که هدفش درک مسائل کلي انتزاعي است لطمه خواهد ديد.

تأكيد بر تئوري­پردازي

از دیگر دغدغه­های دکتر هومن لزوم تأکید بر تئوری پردازی بود. ایشان می­فرمودند ملاحظات نظري همواره بايد راهنماي طرح، تحليل و تفسير نتايج باشد. بدون وجود تئوري، «علم» چيزي جز تعدادي قانون و مقداري دانش پراکنده نيست. تئوري به سازمان دادن دانش و برقراري ارتباط کمک مي‌کند. براي عمل رهنمودي فراهم مي­آورد و به توسعه، رشد و ارزشيابي مداخله­ها ياري مي­رساند. حل مسائل عملي زندگي، بدون آنکه ياد بگيريم اين مسائل چرا و چگونه حل شده است، جنبه زودگذر و موقتي دارد و تئوري در حقيقت، مهم‌ترين منبع مؤثر بر عمل است.

كم­توجهي به علم آمار

از دیگرمواردی که استاد را آزار می­داد كم­توجهي به علم آمار در چارچوب برنامه‌هاي درسي دوره‌هاي كارشناسي ارشد در حوزه روان‌شناسي، تعليم و تربيت و مديريت بود

استاد در مورد اهميت علم آمار، معتقد بودند در جامعه رو به تكامل كنوني، كارايي و اثربخشي هر برنامه‌اي را به كمك روش‌هاي آماري مي‌توان مشخص نمود و استفاده بهينه از علم آمار، كاهش پيشداوري‌ها و تصميم‌گيري­هاي نا­به‌جا از سوي سياست­گذاران و برنامه­ريزان را در پي خواهد داشت. از نظر ايشان يكي از عوامل بسيار مهمي كه به يادگيري درس آمار لطمه وارد كرده و باعث تنزل كيفيت علمي رساله‌هاي تحصيلي دانشجويان دوره‌هاي کارشناسی ارشد و دكتري شده است، از كم توجهي برنامه‌ريزان درسي وزارت علوم و تحقيقات و فن‌آوري به اين حوزه (به‌ويژه استنباط آماري) ناشي مي‌شود. حذف دروس آمار، اندازه‌گيري و سنجش و روان‌سنجي، در بسياري از رشته‌هاي تحصيلي در دورة كارشناسي ارشد و تنها اتكا به يك ماده درسي دو واحدي با عنوان “آمار و كامپيوتر” يا “آمار و روش تحقيق” يا نظائر آن، راه چاره براي رفع مشكلات كيفي رساله‌ها محسوب نمي‌شود. در دسترس قرار گرفتن نرم‌افزارهاي آماري كامپيوتري موجب شده است كه دانشجويان بدون آگاهي از فرض‌هاي زيربنايي مدل‌هاي آماري، از طريق كليك كردن روي كليدهاي خاص، كار تجزيه و تحليل داده‌ها را انجام دهند و يا اين‌كه به قول خود ايشان از طريق رونويسي آن چه در بيشتر رساله‌ها مرسوم و متداول شده است نتايج را به اصطلاح تعبير و تفسير نمايند.

اهم پروژه‌ها و فعاليت‌هاي پژوهشي منفرد

  • پيش­بيني موفقيت دانشجو (وزارت فرهنگ و آموزش عالی، سازمان سنجش و آموزش كشور) ۱۳۵۴
  • روابط بين پدر و مادر و فرزند (۶جلد)، انجمن اولياء و مربيان ايران ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷
  • شناخت الگوهاي رفتاري نوجوانان، انجمن اولياء و مربيان ايران ۱۳۵۸
  • مطالعه روائي درجه بندي‌ها (‌منتشر شده درمجله Psychological Reports آمريكا) ۱۹۸۲
  • برگردان و استاندارد ساختن پرسشنامه ارجحيت شخصي ادواردز (در جامعه ايراني)، نتايج اين پژوهش كه با تلاش و هزينه شخصي روي ۲۴۰۰ نفر نمونه اجرا شده رايگان به دانشگاه تهران تقديم و در ويژه­نامه روان­سنجي ضميمه فصلنامه دانشكده علوم تربيتي دانشگاه تهران، سال ۱۳۶۷ منتشر شده است.
  • استاندارد ساختن هوش­آزماي انفرادي تهران _ استنفرد _ بينه با همكاري آقاي دكتر غلامعلي افروز
  • تهيه و استاندارد ساختن مقياس سنجش رضايت شغلي در سطح كشور
  • تهيه نوار ويديوئي روش پژوهش و نگارش پايان نامه (با همكاري مركز آموزش مديريت دولتي)
  • تهيه نوار ويديوئي طرح‌هاي پژوهشي (با همكاري مؤسسه عالي پژوهش، ‌سازمان مديريت و برنامه ريزي)
  • تهيه نوار ويديوئي تحليل داده‌هاي چند متغيري در پژوهش رفتاري (با همكاري مؤسسة عالي پژوهش، سازمان مديريت و برنامه ريزي)
  • نظارت و مشاوره متدولوژي تعداد زيادي از پژوهش‌هاي ملي در كشور
  • داوري علمي- تخصصي صدها مقاله پژوهشي مجله‌هاي علمي در رشته‌هاي تحصيلي مختلف
  • نقد و ارزشيابي كتب و پژوهش‌هاي علمي شركت داده شده در جشنواره‌هاي علمي

اهم مقالات

  1. ارتباط بين هوش، پيشرفت تحصيلي و شخصيت (مجله روان­شناسي شماره ۱۲، ۱۳۵۳)
  2. تست­هاي هوش چه چيز را مي­سنجند (فصلنامه علوم تربيتي دانشگاه تهران، ۱۳۶۴)
  3. مطالعه روائي درجه بندي‌ها (فصلنامه علوم تربيتي دانشگاه تهران، ۱۳۶۵)
  4. بررسي مدل­هاي علي پيشرفت تحصيلي (‌فصلنامه علوم تربيتي دانشگاه تهران، ۱۳۶۶)
  5. آماده سازي هوش­آزماي انفرادي (نشريه علوم تربيتي دانشگاه تهران، ۱۳۶۷)
  6. هوش­آزماي انفرادي تهران _استنفرد_ بينه (نشريه علوم تربيتي دانشگاه تهران، ۱۳۶۸)
  7. تحليل عاملي مواد تست بندر گشتالت (‌فصلنامه پژوهش­هاي روان شناختي، ۱۳۷۷)
  8. تهيه و استاندارد ساختن آزمون انگيزه پيشرفت (فصلنامه پژوهش­هاي روان­شناختي، ۱۳۷۹)
  9. تهيه و استاندارد ساختن مقياس سنجش رضايت شغلي (مجله مديريت علمي – كاربردي، ۱۳۸۱)
  10. تحليل عاملي، دشواري‌ها و تنگناهاي آن (مجله روان­شناختي و علوم تربيتي دانشگاه تهران، ۱۳۸۴)
  11. ضريب توافق بين درجه­بندي كنندگان (مجله روان­شناسان ايران، تهران ۱۳۸۷)

به دانشجويان خود عشق مي­ورزيدند و با علاقه تمام و احساس مسئوليت فراوان در تربيت و پرورش آنان براي خدمت به جامعة در حال پيشرفت اهتمام مي­ورزيدند. همواره سعی می­نمودند با جملات تأثیرگذار ذهن آنان را به سوی تعالی متمرکز نمایند. این استاد فرزانه، جان کلام تجربة سال­ها ممارست خود را این گونه در طبق اخلاص می­گذاردند:

  •  هیچ چیز زودگذرتر از موفقیت نیست، موفقیت رضایت بخش، در بی­نهایت به دست می­آید.
  •  موفقیت آن نیست که هرگز زمین نخوری بلکه آنست که بعد از هر زمین خوردن زود برخیزی.
  •  پرواز را با پرواز آغاز نمی­کنند، ابتدا باید ایستادن، راه رفتن، دویدن و بالا رفتن را بیاموزی.

سرانجام استاد در اثر ابتلا به بيماري سرطان ريه و تحمل مشقات فراوان در طول سه ماه آخر زندگي، در تاريخ ۱۲ آذرماه سال ۱۳۹۱ خورشيدي مصادف با ۱۷ محرم ۱۴۳۴ قمري بدرود حيات گفتند. پيكر ايشان در ميان خيل طرفداران، از دانشجو تا استاد به‌ويژه استاداني كه از لحاظ علمي هم درجه و همكار ايشان بودند، از محل دفتر خدمات روان‌سنجي و مشاوره‌اي كه در چهارسال آخر عمر تأسيس كرده بودند و سپس از مقابل درب اصلي دانشكده روان‌شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران كه سال‌ها با شور و شوق فراوان در آن تدريس كرده بودند، تشييع شد. هر چند جسد وي به واسطه قرار گرفتن در فهرست چهره‌هاي ماندگار، در قطعة نام‌آوران بهشت زهرای شهر تهران به خاك سپرده شد اما افکار بزرگ و صدای پر از لطفشان برای همیشه در ذهن و گوش تک تک همراهانشان طنین انداز است.

روحش شاد و یادش گرامی باد

[۱] . inventories

[۲] . rating scales

اگر این مقاله برای شما مفید بود با دوستان خود به اشتراک بگذارید